lkemizin en nemli sorunlar?n? sayacak olsak, ?phesiz ki ula??m bu listenin ilk s?ralar?nda kendine yer bulacakt?r. Toplu ula??m sisteminin yetersizli?ine, her geen gn artan nfus yo?unlu?u da eklenince birok olumsuz sonucun ortaya ?kmas? ka?n?lmaz oluyor. Motorlu ta??t kullan?m?n fazlala?mas?yla birlikte ortaya ?kan ses ve evre kirlili?i hem insan sa?l???n? hem de kentlerdeki ya?am kalitesini negatif ynde etkilerken;

Eski Lefko?an?n Velesbit ve Velesbitileri


Dr. Turhan Torun

Poli – Dr.Turhan Korun

1960a kadar a??rl?kl? olarak 1950-1958 y?llar? aras?nda velesbit yayg?n bir ula??m arac? idi.

Hemen hemen memuriyete ba?layan, polis yaz?l?p polis olanlar ilk ayl?klar?n? ald?klar? zaman, ilk yapt?klar? al??veri? velesbit almak olurdu. Erkek, kad?n, ocuk ve ihtiyarlar hemen hemen herkes bir velesbit sahibi idi. ??e, ar??ya, daireye vs. gitme ve gelme velesbit sayesinde olurdu. Memurlar?n al??t??? dairelerde bisikletler iin park yeri yap?l?rd?. Bu ?ekilde bisiklet yerlerinin d???nda daire avlular? ye?il alan ve bahe gibi kullan?l?rd?.

Velesbit kullananlar, di?er motorlu ara kullananlar gibi trafik kurallar?na mutlaka uyarlard?. Drt yol ortas?nda DUR-HALK yazan kav?aklar?nda velesbit kullananlar velesbitten inenler ve trafik ak??? uygun oldu?u zaman tekrardan biner gidecekleri yere devam ederlerdi.

Tek yol olan yollarda bisiklet srmek tabi ki yasakt?. Bu yasa?? i?leyenler, tek yolda bisiklet kullananlar e?er ya?lar? bykse polis taraf?ndan rapor edilirdi. Mahkemeye sevk edilir ceza al?rlard?. E?er bu suu i?leyen bir ocuk ise polis bisikletin lastiklerindeki havay? bo?alt?r bu ?ekilde cezaland?r?rd?. Geceleri velesbitin lambas? mutlaka al???r vaziyette olmal?yd?. Velesbitin stoplar? bak?ml? ve al???r olmal?yd?. Yolda di?er vas?talar gibi velesbit de mutlaka yolun solunda srlrd. Aksi halde polis yakalarsa rapor edilirdi.

?imdilerde velesbitlere art?k bisiklet olarak ad veriyoruz. Gece ???ks?z srenler, sa?dan gidenler, tek yol ters ynde srenler g?rla gitsin. Ne arayan var ne de soran. Trafikle ilgili konu?anlar, ahkam kesenler, yollar?n yap?s?n? konu?urlar, sratten bahsederek ve yaln?z motorlu aralara dikkat ekerler. Ama bisikletlilerin trafik kurallar?na uymamalar?nda ne polis ilgilenir ne de kamuoyu. Polis elindeki radar ile al?lar?n aras?nda pusuya yat?r. Av bekler. Ama gznn nnden geen su i?leyen bisikletli ile hi ilgilenmez.

Gemi?te en gzde olan bisiklet markas? Rally idi. e?itli renkleri olmakla beraber en yayg?n renk ye?ildi. Bu bisikletleri Dikran Uzunyan isimli bir Ermeni tccar ithal ederdi. ?imdiki Lokmac? Barikat?nda Trk ve Rum kontrol noktalar? arkas?ndaki yeni restore edilmi? dkkanlar sat?? yeri idi. Normal bisiklet, yar? spor, kad?n ve ocuk bisikletleri satard?. Bisiklet alacak olan ba?lang?ta iki K?br?s Liras? pe?inat verip her ay bir lira taksitle velesbit alabilirdi. Genellikle kefil istenmez itimada dayal? bir al??veri? yap?l?rd?.

Saray Otelin in?a edilmeden nceki yerinde eskiden s?ra s?ra dkkanlar vard?. Bu dkkanlar?n Evkaf Dairesine bakan k?esinde Velesbitci ?akir vard?. Velesbitci ?akir iki dkkan? yan yana kullan?rd?. Bir taraf?nda bisiklet tamiri yaparken, di?er taraf?nda da bisiklet satard?. Satt??? bisiklet markas? Herculesdi. Hat?rlad???m kadar?yla bu bisikletler yar? spordu. Yar? spor bisikletlerin dmeni dz de?il e?ri bir modeldi. Renkleri genellikle ye?ildi. Velesbiti ?akir, bisikletilik yan?nda ok sosyal bir ki?ili?e sahipti. Sporla ilgilenirdi. Bugnk Genlik Gcn kuran ki?idir. Genlik Gcnn ilk lokali Dr. Kkn klini?inin kar??s?nda, A?? ?smail Day?n?n dkkan? ile Arap Muhammetn evinin aras?ndaki sonradan Ku?onun Kahvesi olan dkkan?n stndeydi.

?akir Beyin dkkan?ndan sonra Berber ?smailin dkkan? ve onun yan?nda bir kahvehane vard?. ??te bu kahvenin yan?nda Hasan Fahri Uzman?n her ?eyi satan bir ticarethanesi vard?. Ama en ok K?br?sl?lar?n k???n niformas? olan pards satard?. Dkkan?nda s?ra s?ra yeni bisikletlerin de oldu?unu hat?rlar?m. Fahri Uzman?n bisikletleri piyasada olanlardan daha de?i?ikti. Markas?n? hat?rlam?yorum. Renklerinin gm? ve nikel oldu?unu hat?rlar?m. Di?er marka bisikletlere gre daha byk, al?ml? ve sa?lam bir grnts vard?. Sellas? kaliteli gnden yap?lm??, arka amurlu?un zerindeki arkal?kta sustal? bir dzenek vard?. Bu arkal?k al?nan bir e?yan?n ta??nmas?na yarard?.

Hasan Fahri Uzman gz gnl tok bir i?adam?yd?. Rumlar ve zellikle Trkler m?terisiydi. ok yayg?n bir biimde satt??? pardsleri taksitle satar ama veresiye defteri tutmazd?. Onun iin fakir fukara ncelikli m?terileriydi. Ayda 10 ?ilin, 5 ?ilin taksitle o?una pards satm??t?r. Benim bugnk de?erlendirmeme gre o?u eski Lefko?al?lar Hasan Fahri Uzmana borlu idiler.

Di?er bir bisiklet ithalat?s? Sefa Tevfikdi. Dkkan? Tingilidis Soka?? ile Asmaalt? Soka??n?n ba?lad??? k?edeki dkkan?n yan?ndaki kk dkkand?. Getirdi?i bisikletin markas? Sund?. Sun bisikletlerini yine Tingilidis Sokaktaki Bisikleti Ahmet kurard?. Safa Tevfik, Sun bisikletlerinin yan?nda Merzt marka radyo da ithal ederdi. Zaman ierisinde Sefa Tevfik i?ini tasfiye etmi? ve Trkiyeye yerle?mi?ti. Velesbiti Ahmet ise dkkan?n? Kumarc?lar Han?ndaki Yo?urtu Galadarinin yan?na aktarm??t?.

Hayat?m?zda byk yer tutan bisiklet zellikle 19 May?s kutlamalar?nda da bir spor dal? olarak yer almakta idi. Eskiden 19 May?s kutlamalar? atletizm a??rl?kl? yar??larla, jimnastik, e?itli ko?ular ve bisiklet ko?ular? yap?larak kutlan?rd?. Bisiklet ko?ular?, Cirit Hisar?ndan ba?lar, Girne eski yolu zerindeki 9 mile kadar gidilip gelinirdi. Bu organizasyon K?br?s Trk Lisesi taraf?ndan tertiplenirdi. Hocalar?m?z Re?at Sleyman Ebeo?lu, Yusuf Salih (Kara Yusuf) ve sonradan Kubilay Rauf Beli? tertip komitesindeydiler. 19 May?s o zamanlar hamasi nutuk atma yeri de?il spor yar??malar?n?n ncelikli oldu?u trenlerdi.

Bisiklet yk ta??ma arac? olarak da kullan?l?rd?. tekerlekli bisikletler, bisikletin nnde yk ta??mak iin demirden yap?lm?? dzenekli bisikletler vard?. Bisikletin arkas?na, zemini tahtadan kenarlar? demirden iki tekerlek zerine oturan bir yap? monte edilirdi. Bu ?ekilde zerinde yk ta??n?rd?. Buzcu Enver day? ok uzun y?llar 3 tekerlekli bisikleti ile evlere kahvelere kal?p kal?p buz servisi yapard?. Bu buz servisi elektrikli buzdolaplar?n?n yayg?nla?mas?na kadar devam etti.

nnde yk ta??mal? zel yk bisikletleri 1956dan sonra Trk toplumunda sandvi gibi haz?r yemek al??kanl???n?n yerle?mesi ile bu bisikletlerin yk ta??ma yerine ah?ap ve caml? dolap monte edilirdi. Anibal,?ehit Vasit ve Hamis Hudari sandvicili?e bu ?ekilde ba?lad?lar. Yine tekerlekli bisikletle rek satan ismi yine Enver olan bir reki bildiklerim aras?ndad?r. Yk ta??yan bu bisikletlerin baz?lar? da iki tekerlekten olu?urdu.

Renkli bir sima olan Kkkaymakl?l? Yo?urtu Musa Day? ?i?man gvdesi ile tekerlekli bisikletle k???n yo?urt, yaz?n hem yo?urt hem de ayran satard?. Musa Day?, Kkkaymakl?dan yola ?kar, Samanbahaya geli?i ile Otuz iki di?inizi trampet ald?r?r diye ok yksek oktavda zil sesi gibi ses ?kararak sat?? yapard?. o?u zaman Musa Day? mahallede uyuyanlar? uyand?r?r etraf?na toplar bol bol ayran ve yo?urt sat??? yapard?.

Bisikletin bu kadar yayg?n oldu?u o gnlerde haliyle paralel olarak bir sektr do?urmu?tu, bu da velesbitilikti. Bisikletlerin patlayan lastiklerini yap??t?rma, y?pranm?? lastiklerin yerine yenisini takma, kopan zincirleri tamir etme ve bisikletin gev?eyen ve ses ?karan vidalar?n? s?k??t?rma yapt?klar? i?ler aras?nda idi. Tabii en nemli yapt?klar? i? Ebisgevi denen bisikleti toptan servis yapmayd?. Tan?nm?? bisiklet tamircileri Girne Caddesinde ?imdiki Umut Lokantas?n?n kar??s?nda Beyaz Ahmetin Dkkan?nda Kemal Kse ve karde?i Salih birlikte bu i?i yaparlard?. ?lk defa motorlu hava makinesine sahip olanlardand?. Bo?alan lastiklere bir kuru?a hava doldururlard?. Mahalleli ocuklardan para almaz, merakl? i? yaparlard?.

?imdiki Finansbank?n kar??s?nda yeni dkkanlar yap?lmadan nce kk bir dkkanda Kara Mehmet vard?. Uzunyan?n yan?nda uzun zaman al??t??? sonradan kendi dkkan?n? at??? sylenirdi.

Polis Soka??nda, Yo?urtu ?smail Day?n?n bo?altt??? dkkanda Hseyin Altay motor tamiri ve kiralamas? yaparken tan?d?klar?n da bisikletlerini hat?r iin tamir ederdi. Hseyin Day? kom?umuzdu. ok hat?r sayard?. En byk zelli?i ve severek yapt??? bisiklet boyamas? idi. Btn bir bisikleti bozar paralara ay?r?r boyas?n? ?kart?r ve yeniden boyard?. Bisiklet zerine ince ss izgilerini ince bir f?ra ile yald?z boya ile asl? gibi izer boyar ve cilalard?. Boya i?ini motorla boya pskrterek yapard?. Bana ok bisiklet boyad?. Her defas?nda ayn? bisikleti de?i?ik renklerle boyar hi para almazd?.

Hseyin Day?n?n karde?i ise Fellahlar Soka??nda bisikletilik yapard?. O zamana gre yeni nesil bisikleti Yo?urtu ?ahurinin o?lu idi. Dkkan? Kurue?mede polis onba??s? Sururinin evinin kar??s?nda idi. Sonradan o da motor tamircili?ine geti.

Ksenin Salih sonradan karde?inden ayr?lm?? Asmaalt? Soka??nda Kebab? Osman?n kar??s?na dkkan am??t?. Kemal Kse ise yan?lm?yorsam dkkan?n? nce Saraynne aktarm?? en sonunda da Tekkebahas?n?n arkas?ndaki soka?a gemi?ti. Salih Kse sonradan Londraya gt.

Gnmzde az da olsa bisiklet srme al??kanl??? canlanmaya ba?l?yor. Sa?l?kl? ya?am iin bisiklet srme turlar? az da olsa zaman zaman yap?l?yor. Eskisi gibi bisiklet kullan?m? yayg?nla??r m?? Yayg?nla??rsa acaba velesbitilik tekrardan bir i? kolu olarak canlan?r m? ? Bunu zaman gsterecek.